Evin içinde bir fırtına gibi esen, koltukların üzerinde zıplamaktan yorulmayan, konuşmaya başladığında susmak bilmeyen bir çocuğunuz mu var? Yüksek enerjisiyle hayatınıza neşe katan ama aynı zamanda sabrınızın sınırlarını da zaman zaman zorlayan bir minikten bahsediyoruz. Pek çok anne baba, çocuğunun bitmek bilmeyen hareketliliğini gördüğünde aklına “Acaba çocuklarda hiperaktivite mi var?” sorusu düşer. Hemen başta belirtmemizde yarar var, her enerjik ve hareketli çocuk hiperaktif değildir. Keşfetme çağındaki bir çocuğun koşuşturması, oynaması, merak etmesi son derece doğaldır. Fakat bahse konu hareketlilik, çocuğun yaşıtlarına kıyasla belirgin şekilde fazlaysa, durdurulmakta güçlük çekiliyorsa; ev, okul, misafirlik gibi farklı ortamlarda sürekli gözlemleniyorsa ve en önemlisi, çocuğun öğrenme sürecini, arkadaşlık ilişkilerini, günlük rutinlerini aksatıyorsa, o zaman hiperaktivite ya da daha geniş bir çerçevede DEHB'nin (Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu) bir parçası olarak bu ihtimali düşünmek gerekebilir.
Toplumda yaygın olan bazı yanlış inanışların aksine hiperaktivite, “şımarıklıktan”, “ilgisizlikten”, “çok şeker yemekten” veya “fazla ekran başında kalmaktan” kaynaklanmaz. Bunlar belki mevcut durumu tetikleyebilir ya da şiddetlendirebilir fakat temel sebep değildir. Bilimsel dünya, hiperaktivitenin kökeninde çok daha derin, nörobiyolojik ve genetik faktörlerin yattığı konusunda hemfikir.
Böylesi bir durumda genetik mirasımız önemli rol oynuyor; ailede DEHB öyküsü varsa çocukta görülme riski doğal olarak artıyor. Bu, meselenin biyolojik bir temeli olduğunu gösteriyor. Ayrıca beyin görüntüleme çalışmaları, dikkat, dürtü kontrolü, planlama gibi becerilerimizi yöneten beyin bölgelerinde yapısal ve işlevsel bazı farklılıklar olabileceğine işaret ediyor. Beynimizdeki iletişim ağını sağlayan kimyasal habercilerde, özellikle dopamin ve noradrenalin gibi nörotransmitterlerdeki dengesizliklerin de bu hususta etkili olduğu düşünülüyor. Hamilelikte yaşanan bazı zorluklar, erken doğum gibi faktörler riski artırabilse de genellikle tek başına bir neden olmaktan ziyade genetik yatkınlıkla bir araya geldiğinde tabloyu etkiliyor.
Bu bilgiyi içselleştirmek son derece önemli zira çocuğunuzun bu davranışlarının kasıtlı olmadığını, kontrol etmekte zorlandığı bir durumdan kaynaklandığını bilmemiz ona karşı daha sabırlı ve şefkatli olmamızı sağlar, ebeveyn olarak üzerimizdeki “Ben nerede hata yaptım?” yükünü de hafifletir.
Peki, hangi işaretler bize hiperaktiviteyi düşündürmeli? Bu belirtilerin, çocuğun yaşına göre beklenenden çok daha yoğun, sürekli olması ve en az iki farklı ortamda, örneğin hem evde hem okulda görülerek çocuğun yaşamını zorlaştırması gerekir. Dikkat etmemiz gereken çocuklarda hiperaktivite belirtilerini sıralamamız gerekirse:
·Fiziksel Huzursuzluk: Oturması gereken anlarda bile elleri, ayakları sürekli hareket hâlindedir. Sandalyesinde kıpırdanır, döner, kalkmak ister. Uzun süre sabit kalmak onun için âdeta bir işkencedir. Bazen sanki görünmez bir motor tarafından sürekli itiliyormuş gibi hissedebilirsiniz. Bu durum, özellikle sakin olunması beklenen ortamlarda daha belirginleşir.
·Uygunsuz Koşma ve Tırmanma: Tehlikeyi veya ortamın uygunluğunu düşünmeden sürekli oradan oraya gider, devinimi sonlanmaz. Mobilyalara tırmanabilir, evin içinde amaçsızca koşturabilir. Sakin oyunlar veya aktiviteler ona sıkıcı gelir ve kısa sürede bırakır.
·Aşırı Konuşkanlık: Sürekli konuşur, bazen karşısındakine söz hakkı tanımaz, konudan konuya atlayabilir hatta cümleleri bitirmeden yenisine başlayabilir.
·Sabırsızlık ve Dürtüsellik: Sırasını bekleme konusunda inanılmaz zorlanır. Oyunlarda, konuşmalarda veya etkinliklerde araya girme eğilimi yüksektir. Sorulan soru tamamlanmadan cevabı verme veya istenmeyen bir anda tepki gösterme sık görülür. Sonucunu düşünmeden ani kararlar alabilir ya da tehlikeli olabilecek davranışlarda bulunabilir. Bu dürtüsellik hareketlilikle değil sosyal ilişkilerde ve karar verme süreçlerinde de kendini kolayca gösterir.
Odaklanma ve dikkat sorunları da genellikle bu tabloya eşlik eder. Yoğun enerji ve dürtüsellik, çocuğun akademik ve sosyal hayatını olumsuz etkileyebilir. Çocuğun kendini ve enerjisini yönetmesine yardımcı olmak için tasarlanmışen iyi beceri oyuncakları bazen bu süreçte destekleyici olarak değerlendirilebilir.
Eğer çocuğunuzda hiperaktivite belirtileri yoğunsa ve bu durum, onun hayatını zorlaştırıyorsa atacağınız ilk ve en önemli adım bir uzmana (Çocuk ve Ergen Psikiyatristi veya bu alanda deneyimli bir Çocuk Nöroloğu) başvurmak. Doğru bir değerlendirme ve teşhis, en doğru yol haritasını çizmenize olanak tanır. Uzman yönlendirmesiyle birlikte evde ve okulda uygulayabileceğiniz, çocuklarda hiperaktivite tedavisi ve yönetimine destek olacak bazı etkili yaklaşımları hemen aktaralım:
Hiperaktivitesi olan çocuklar, kaos ve belirsizlikten çok daha fazla etkilenirler. Onlar için en rahatlatıcı şeylerden biri, ne bekleyeceklerini bilmektir. Evde mümkün olduğunca tutarlı günlük rutinler, mesela belirli yemek, uyku, ödev ve oyun saatleri oluşturmanız, onlara bir güvenlik ve kontrol hissi verir. Aynı şekilde kuralların net, basit ve anlaşılır olması, sınırları öğrenmelerine yardım eder.
Uzun nutuklar ya da karmaşık talimatlar yerine, kısa, net ve olumlu ifadeler kullanın. Tek seferde bir-iki adım içeren görevler verin ve bunu yaparken göz teması kurun. Davranışlarını yönetirken “yapma” demek yerine, ne yapmasını istediğinizi söylemeniz genellikle daha etkili olacaktır. En önemlisi, olumlu davranışlarını yakalayıp anında takdir etmeniz. Sürekli eleştiri yerine “Ne kadar sakince bekledin.”, “Ödevine odaklandığını görmek süper.” gibi spesifik övgüler, istenen davranışları pekiştirmenin en güçlü yolu. Bu aşamada puan tabloları ve çıkartmalar gibi küçük motivasyon sistemleri işe yarayabilir.
Bitmek bilmeyen enerjiyi bastırmaya çalışmak yerine, kabul edilebilir ve sağlıklı yollarla boşaltmasına yardımcı olun. Günlük fiziksel aktivite olmazsa olmaz. Koşabileceği, tırmanabileceği, enerjisini atabileceği sporlar veya sadece parkta serbestçe oynaması için düzenli zaman ayırın. Ev içinde de bunaldığında zıplamak, esnemek gibi kısa hareket molaları vermesine izin verin. Bu birikmiş enerjiyi atmasını sağlarken sonrasında daha iyi odaklanmasına imkân tanır.
DEHB sahibi küçükler, özellikle ödev veya dikkat gerektiren görevler sırasında zorlanabilirler. Görevi, küçük, yönetilebilir parçalara bölmeniz, çalışma sürelerini kısa tutup araya hareket molaları eklemeniz, çalışma ortamını dikkat dağıtıcılardan arındırmanız işlerini kolaylaştırır. Organizasyon becerileri için görsel hatırlatıcılar ya da kontrol listeleri de kullanabilirsiniz.
Çocuğunuzun gününün önemli bir kısmı okulda geçiyor. Öğretmeniyle ve okul rehberlik servisiyle yakın iletişim ve iş birliği içinde olmanız, onun başarısı ve mutluluğu için kritik öneme sahip. Evdeki yaklaşımlarınızı okulla paylaşın, onların gözlemlerini ve önerilerini dikkate alın. Sınıf içinde yapılabilecek küçük ayarlamalar (ön sırada oturma, hareket etme ihtiyacına anlayış gösterme, görevleri bölme gibi) çocuğunuz için büyük fark yaratabilir.
Belki de en önemlisi, bu süreçte kendinizi ihmal etmemeniz. Hiperaktif bir çocuğa ebeveynlik yapmak sabır, enerji ve anlayış gerektirir. Yorulmanız, bunalmanız çok doğal. Kendinize zaman ayırmanız, destek gruplarından veya güvendiğiniz kişilerden yardım almanız, konuyla ilgili güvenilir kaynakları vepsikolojik kişisel gelişim kitapları önerileri listelerinde kendine yer bulan kitapları okumanız, size farklı bakış açıları kazandırabilir.
Çocuklarda hiperaktivite, bir “sorun” olarak görülmek yerine, doğru anlaşıldığında ve yönetildiğinde çocuğun potansiyelini ortaya çıkarabileceği bir “farklılık” olarak ele alınmalı. Bu çocuklar genellikle yaratıcı, hızlı düşünen, enerjik ve sıcakkanlıdırlar. Onlara ihtiyacı olan yapıyı, desteği, sabrı ve en önemlisi sevgiyi sunduğumuzda, yüksek enerjiyi, harika başarılara dönüştürebilirler.
Çocuğunuzun dikkatini toplamasına, enerjisini yönetmesine ve kendini daha iyi hissetmesine yardımcı olacak eğitici materyaller, sakinleştirici oyunlar veya organizasyon araçları gibi destekleyici ürünler için Pazarama'nın zengin kataloglarına göz atabilirsiniz.