Bir başkasının hakkını gözetmek, kendi yaptıklarının sonuçlarını kabul etmek sorumluluk olarak tanımlanabilir. Gelişimine göre yapması gereken görevleri yerine getiren bir çocuğun sorumluluk bilinci vardır. Sorumluluk, farklı pek çok değer gibi erken çocukluk döneminde kazandırılması gereken bir değerdir.
Bir çocuğun karar verebilen, kararlarının sonuçları olacağını öngörebilen, çeşitli değerleri gözeten, özgüvenli bir birey olabilmesi için sorumluluk sahibi olması gerekir. Okul öncesi ve ilkokulda da çeşitli etkinlik ve ödevlerle çocuğa sorumluluk bilinci aşılansa da sorumluluk eğitimi önce ailede başlar. Ebeveynlerin çocukların her istediğini yapması, çocuğun yapması gereken görevleri bile üstlenmesi çocuğa yarar sağlamaz aksine zarar verir. Anne ve babaların çocuklara yaşlarına uygun çeşitli görevler vermesi, çocuğa neyi, niçin yapması gerektiği bilincini kazandırması önemlidir. Peki, çocuklarınızın yaşına uygun sorumluluklarını yerine getiren bir çocuk ve ileride de sorumluluk sahibi bir yetişkin olması için neler yapmanız gerektiğini biliyor musunuz? İşte, çocuklara sorumluluk bilinci kazandırmmanın 10 etkili yolu:
Çocuklara sorumluluk bilincinin kazandırılmasının en etkili yollarından biri çocuğa yaşına uygun sorumluluklar vermektir. Çocuğa yaşına göre zor gelebilecek sorumluluklar vermek çocuğun zorlaanmasına, yapamadığı için kendini başarısız hissetmesine neden olabilir. Üstelik bu tip durumlarda çocukların sonraki sorumluluklarına karşı da motivasyonları düşebilir. 2-3 yaş itibariyle çocuklara basit görevler verilebilir. Örneğin; yemeğini kendi yemesi, çorap, ceket gibi kıyafetlerini kendi başına giyebilir. Çocuğun yaşı büyüdükçe sorumlulukları da artacaktır. 4-5 yaşlarında, el yıkama, diş fırçalama, oyuncaklarını toplama gibi sorumluluklar, okul dönemiyle birlikte ödev yapma, çanta toplama, basit yiyecekler hazırlama gibi sorumluluklar verilebilir. Bazen sadece yaş çocuğun sorumluluklarını belirlemek için yeterli olmayabilir. Çocuğunuzu iyi tanıyın, onun yeterliliklerinin, hangi sorumlulukları yerine getirebileceğinin farkında olursanız sorumluluk bilinci kazandırma konusunda daha iyi bir süreç ilerletebilirsiniz.
Çocuklarda sorumluluk bilincinin kazandırılması zaman alan ve sabır gerektiren bir iştir. Örneğin; çocuk odasını toplamadıysa ve o sırada bir misafir gelecekse hızlıca ben toplayayım, diye işe koyulmayın. Böyle yaparsanız çocukta sorumluluk bilinci yerine ‘ben yapmazsam annem nasılsa yapar,” bilinci oturacaktır. Özellikle yemek konusunda anneler sabırsız davranabilir. Çocuk yemeğini yemiyorsa tabağını eline alıp ona yedirmeye çalışmak gibi hareketlerden kaçının ve çocuğa yemeğini neden bitirmesi gerektiğini açıklayın.
Çocuklarınızı küçük birer birey olarak görüp onu ilgilendiren konularda ona danışın, fikrini sorun. Örneğin, ona bir kıyafet alacağınız zaman birkaç seçenek sunun, seçeneklerin arasından birini seçmesini isteyin. Ortak yaşam alanlarınıza bir eşya alınacağı ya da bir tatile gidileceği zaman onun da fikrini alın, değerlendirin. Seçimler yapmayı, seçimlerinin sonuçları olacağını kabul etmesini sağlayın. Örneğin; tatil gününde yapılacak gezinti için açık hava ve alışveriş merkezi seçeneğini sunun. Alışveriş merkezini seçerse burada açık havada olduğu gibi özgürce oynayamayacağını hatırlatın.
Çocuğunuzun olumlu davranışlarını takdir etmek, sorumluluklarını yerine getirdiğinde bundan duyduğunuz memnuniyeti dile getirmek onu yüreklendirecektir. Çocuğun sorumlu davranışları karşısında motive edici, takdir cümleleri kurabilirsiniz. Tek başına yapabildiğini ona hatırlatın, bundan sonra da tek başına yapabileceği konusunda onu motive edin. Bu tip olumlu cümleler, çocuğun özgüven kazanmasına da yardımcı olacaktır.
Çocuk bazen sorumlulukları yerine getirmekte hazırdır ancak aileler ona şans verme konusunda kararsızdır. Örneğin; çocuğunuz artık tek başına banyo yapmak istiyorsa ve siz bu işi yapıp yapamayacağından yeterince emin değilseniz ona en azından deneme şansı verin. Alışana kadar tavsiyelerde bulunabilir, yardımcı olabilirsiniz. Çocuklar küçük yaşlarda yemek yapmak, ev işlerine yardım etmek konusunda hevesli olur. Bu hevesi ‘olmaz' diyerek söndürmek yerine, ona yapabileceği sorumluluklar vermek çok daha etkilidir. Yemek yapma konusunda istekli olan çocukları, en azından kahvaltı hazırlamaya dahil edebilir, sofra hazırlamaya yardım etme gibi sorumluluklar verebilirsiniz.
Çocuk, sorumluluklarını öğrenene ve alışana kadar zorlanabilir, unutabilir. Bu aşamada ‘yapmıyor' diyip vazgeçmek yerine çocuğunuzu karşınıza alıp onu sorumlulukları konusunda anlaşılır bir şekilde bilgilendirin. Odasını çok dağıtan bir çocuğa, odasını dağıtırsa, oyuncaklarını toplamazsa bu dağınıklıkta aradığı hiçbir şeyi bulamayacağını açıklarsanız odasını niçin toplaması gerektiğini daha iyi anlayacaktır. Çocuğu sorumlulukları konusunda bilgilendirdikten sonra yapıp yapmadığını takip edin. Bazen sorumluluklar çocuğa zor gelebilir. Çok dağınık bir oda, gerçekten içinden çıkılmaz bir haldeyse bu işi tamamen üstlenmek yerine çocuğa birlikte toplamayı teklif edebilirsiniz. İş bölümü yapmak da iyi bir fikir olabilir. “Sen arabaları topla, ben de kitapları…” gibi teklif çocuğun harekete geçmesini kolaylaştıracaktır. Sorumluluk yerine getirildikten sonra olumlu geri bildirimler yapmak ihmal edilmemelidir. Çocuk sorumluluğunu yerine getirmekten kaçınıyorsa bu durum son bulana dek sorumlulukları hatırlatılmalıdır. Direkt olarak ‘Bu senin sorumluluğun' gibi bir cümle kurmak yerine ‘Kedinin mama kabında bir eksiklik fark ettin mi?' gibi bir hatırlatma sorusu daha olumlu bir etki bırakacaktır.
Bazen çocuklar ısrarla sorumluluklarını yerine getirmek istemeyebilir. Örneğin; okuldan geldikten sonra ellerini yıkamak ya da yatmadan dişlerini fırçalamak gibi sorumlulukları ısrarla yerine getirmekte zorlanan çocuk, ebeveynlerinin sabrını zorlayabilir. Anne ve babalar sabrı taştığı noktada kırıcı eleştiriler yapmaktan kaçınmalıdır. Aksine çocuğa yerine getirilmeyen sorumluluklarının niçin gerekli olduğu hakkında tekrar bilgi verilmeli, sorumluluk yerine getirilmediğinde ne gibi olumsuz sonuçları olabileceği hatırlatılmalıdır. “Pis, tembel” vs. gibi olumsuz kelimeler kullanmaktan kaçının. Kırıcı sözcük ve cümleler, çocuğun sorumluluğu yerine getirmekten daha da uzaklaştırabilir. Sakin bir dille konuşmak ve sabırlı olmak çocuklara sorumluluk bilincinin kazandırılmasında etkilidir. Daima pozitif bir yaklaşım içinde olun, yıkıcı değil yapıcı davranın. Sorumluluk bilinci çocuk yaşlarda kazanılır ve bu yaşlarda kazanıldığında çocuğunuz ileride sorumluluk sahibi bir yetişkin olur. Bunun bir süreç olduğunu ve çocuk yetiştirmenin bir parçası olduğunu unutmayın.
Çocuğunuzu sorumlulukları konusunda bilgilendirdikten sonra bu bilgilerin karşıtı davranışlarda bulunmayın. Örneğin; odasındaki çöpü kapıya çıkarmak çocuğun göreviyse çöpü dolu gördüğünüzde siz boşaltmayın. Bu çöpü kapıya çıkarmak çocuğunuzun sorumluluğundaysa ve bunu unutup sorumluluğu siz üstlenirseniz bu çocuğun sorumluluklarını ihmal etmesine neden olabilir. Bu nedenle istikrarlı olmak, çocuklara sorumluluk bilinci kazandırmada oldukça önemlidir.
Özellikle küçük yaş grubuna sorumluluk bilincinin kazandırılmasında sorumluluk panoları oldukça etkilidir. Çeşitli görev ve sorumlulukların yer aldığı panolar, sorumluluklar yerine getirildiğinde bir kalem ya da bir sticker yardımıyla işaretlenir. Odayı toplamak, kedinin mamasını vermek, çiçekleri sulamak gibi çeşitli sorumlulukların bir alışkanlık haline gelmesi ve sorumluluk bilincinin kazandırılması için boş bir kağıda kendi sorumluluk panonunuzu hazırlayabilirsiniz.
Bir çocuk için en iyi rol model anne ve babasıdır. Siz sorumluluk sahibi davranışlar sergilemezseniz çocuk da kendi sorumluluklarını önemsemez. Bu nedenle çocuğunuza örnek olacak, sorumluluk sahibi, duyarlı davranışlar sergilemeniz gerekir. Dışarıda yerlere çöp atmamak, yaşam alanınızı her daim temiz ve düzenli tutmak, çocuğunuza karşı ebeveyn olarak sorumluluklarınızı yerine getirmek ona örnek olacak davranışlar arasında yer alır.